Zez oczu, foria, heteroforia, zez ukryty
Logo optyk.radom.pl
Aktualnie przegl膮dasz
Strona G艂贸wna

Zez oczu, foria, heteroforia, przyczyny

Zez

dr hab. n. med. Anna Kubatko-Zieli艅ska
Katedra Okulistyki
Pracownia Patofizjologii Widzenia i Neurookulistyki, UJ CM, Krak贸w

 

Co to jest i jakie s膮 przyczyny?

Zez (strabismus) to choroba polegaj膮ca na nier贸wnoleg艂ym ustawieniu ga艂ek ocznych. Wi膮偶膮 si臋 z ni膮 r贸偶nego rodzaju zaburzenia widzenia jednoocznego i obuocznego. Aby podkre艣li膰, 偶e nie chodzi tylko o szpec膮ce nier贸wnoleg艂e ustawienie oczu, u偶ywa si臋 okre艣lenia choroba zezowa.

Stosuje si臋 r贸偶ne podzia艂y zeza, na przyk艂ad zez:

  • jednostronny, gdy stale zezuje to samo oko,
  • naprzemienny, gdy zezuje raz jedno raz drugie oko.

 

Podzia艂 zeza ze wzgl臋du na kierunek odchylenia oka:

  • zbie偶ny (oko odchylone jest w kierunku nosa),
  • rozbie偶ny (oko odchylone w kierunku skroni),
  • ku g贸rze,
  • ku do艂owi,
  • sko艣ny.

 

 

Zez rozbie偶ny oka prawego
Ryc. 1. Zez rozbie偶ny oka prawego (藕r贸d艂o CDC Public Health Image Library)
 

 
Ryc. 2. Zez zbie偶ny

 

Jeszcze inny podzia艂 uwzgl臋dniaj膮cy rodzaj zeza:

  • zez ukryty,
  • zez jawny towarzysz膮cy,
  • zez jawny nietowarzysz膮cy, czyli pora偶enny.

 

Wielko艣膰 odchylenia zezowego, czyli k膮t zeza, mo偶e mie膰 charakter sta艂y lub zmienny.

U ma艂ego dziecka (do 6.鈥8. roku 偶ycia) z jawnym zezem jednostronnym dochodzi w m贸zgu do tzw. t艂umienia obrazu pochodz膮cego z chorego oka, co prowadzi do niedowidzenia (zob. Niedowidzenie) tego oka oraz do utraty lub niewykszta艂cenia 艣rodkowej fiksacji siatk贸wkowej. S膮 to zaburzenia jednooczne.

Z kolei zaburzeniami widzenia obuocznego s膮:

  • brak stereopsji (czyli przestrzennego widzenia),
  • brak fuzji obraz贸w,
  • brak jednoczesnej percepcji,
  • zamieszanie obraz贸w (poniewa偶 oczy nie s膮 ustawione r贸wnolegle, na plamk臋 siatk贸wki zezuj膮cego oka pada inny obraz ni偶 na plamk臋 zdrowego oka),
  • podw贸jne widzenie (obrazy obserwowanego punktu padaj膮 na niekoresponduj膮ce ze sob膮 miejsca siatk贸wek chorego i zdrowego oka; zob. Podw贸jne widzenie),
  • nieprawid艂owa korespondencja siatk贸wkowa (nieprawid艂owe pozaplamkowe miejsce fiksacji w siatk贸wce chorego oka zaczyna korespondowa膰 z plamk膮 zdrowego oka),
  • brak korespondencji siatk贸wkowej.

W zezie naprzemiennym t艂umienie bod藕c贸w wzrokowych zmienia si臋 鈥 dotyczy przez chwil臋 jednego oka, a nast臋pnie drugiego oka. W takich warunkach nie dochodzi do niedowidzenia偶adnego oka, ale brak jest korespondencji siatk贸wkowej.

Opisane powy偶ej zaburzenia powstaj膮 w ci膮gu kilku do kilkunastu tygodni, tym szybciej im m艂odsze jest dziecko, u kt贸rego pojawi艂 si臋 zez i praktycznie powoduj膮 jednooczno艣膰(widzenie tylko jednym okiem), kt贸ra uniemo偶liwia wykonywanie wielu zawod贸w. Powstanie zeza w wieku m艂odzie艅czym lub u osoby doros艂ej powoduje podw贸jne widzenie, natomiast nie prowadzi do niedowidzenia czy do powstania nieprawid艂owej korespondencji siatk贸wkowej.

Zez ukryty polega na zaburzeniu r贸wnowagi napi臋cia mi臋艣ni ga艂koruchowych. U ma艂ego dziecka to zaburzenie przewa偶nie nie wp艂ywa na powstawanie obuocznego widzenia. Podczas patrzenia obuocznego widzenie obuoczne (fuzja obraz贸w) utrzymuje proste ustawienie ga艂ek ocznych. W razie os艂abienia obuocznego widzenia, wskutek na przyk艂ad urazu, choroby og贸lnej, stresu czy du偶ego zm臋czenia, mo偶e dochodzi膰 do ujawnienia si臋 zeza ukrytego, co powoduje podw贸jne widzenie.

Zez towarzysz膮cy to choroba zezowa ze wszystkimi objawami i skutkami tego zaburzenia.

Zez nietowarzysz膮cy pora偶enny cechuje si臋 zaburzeniem ruch贸w oka 鈥 ruch oka w kierunku dzia艂ania pora偶onego mi臋艣nia jest os艂abiony lub nawet zupe艂nie niemo偶liwy. Pora偶enie mi臋艣nia lub mi臋艣ni ga艂koruchowych mo偶e dotyczy膰 jednego lub obu oczu. Zez pora偶enny u ma艂ego dziecka powoduje takie same nast臋pstwa jak zez towarzysz膮cy.

Przyczyny zeza to:

  • wady refrakcji,
  • choroby ga艂ki ocznej lub oczodo艂u,
  • choroby mi臋艣ni ga艂koruchowych lub nerw贸w unerwiaj膮cych te mi臋艣nie,
  • choroby o艣rodkowego uk艂adu nerwowego,
  • czynniki genetyczne.

 

Niekiedy przyczyny zeza nie s膮 znane. Oczy s艂abo widz膮ce lub 艣lepe ustawiaj膮 si臋 w zezie (u dzieci najcz臋艣ciej zbie偶nym, a u doros艂ych rozbie偶nym).

Jak cz臋sto wyst臋puje?

Zez ukryty wyst臋puje bardzo cz臋sto, u ponad 50% os贸b. Poniewa偶 skuteczne leczenie choroby zezowej mo偶liwe jest tylko u ma艂ych dzieci, wa偶na jest informacja, 偶e jawny zez towarzysz膮cy dotyczy oko艂o 4鈥5% populacji dzieci. Obecnie rzadko stwierdza si臋 zez towarzysz膮cy u doros艂ych. Doro艣li pacjenci ze zdiagnozowanym zezem towarzysz膮cym to osoby, u kt贸rych zaniedbano odpowiednie leczenie w dzieci艅stwie. Zez pora偶enny wyst臋puje dosy膰 rzadko u dzieci, natomiast cz臋艣ciej u doros艂ych.

Jak si臋 objawia zez?

Zez objawia si臋 nieprawid艂owym, nier贸wnoleg艂ym ustawieniem ga艂ek ocznych, z wyj膮tkiem zeza ukrytego, kt贸ry nie jest widoczny. Mo偶na go ujawni膰 podczas badania po uniemo偶liwieniu obuocznego widzenia. Niekiedy w stanie os艂abienia obuocznego widzenia zez ukryty ujawnia si臋 samoistnie, w贸wczas widoczne staje si臋 nieprawid艂owe ustawienie oka, ruchy oczu natomiast s膮 prawid艂owe 鈥 symetryczne 鈥 ale chory zaczyna widzie膰 podw贸jnie. Taki stan nazywany jest ostrym zezem.

W zezie towarzysz膮cym ruchy oczu s膮 prawid艂owe, zez jest widoczny, zezuj膮ce oko s艂abiej widzi 
(z wyj膮tkiem zeza naprzemiennego, przy kt贸rym ostro艣膰 wzroku jest prawid艂owa).

W zezie pora偶ennym ruchy chorego oka (lub oczu) s膮 zaburzone, wyst臋puje podw贸jne widzenie i cz臋sto wyr贸wnawcze ustawienie g艂owy.

 

Co robi膰 w razie wyst膮pienia objaw贸w?

Zez jest zawsze objawem patologicznym. Badanie okulistyczne jest konieczne od razu po zauwa偶eniu nieprawid艂owego ustawienia oczu.

Jak lekarz stawia diagnoz臋?

Najprostsz膮 metod膮 badania w kierunku zeza jest test naprzemiennego zas艂aniania oczufiksuj膮cych jaki艣 punkt po艂o偶ony na wprost przed pacjentem. Podczas wykonywania tego badania obserwuje si臋, czy ga艂ki oczne s膮 ustawione spokojnie, czy te偶 wykonuj膮 jakie艣 ruchy. W przypadku prawid艂owego, r贸wnoleg艂ego ustawienia oczu podczas naprzemiennego zas艂aniania nie wykonuj膮 one 偶adnych ruch贸w. Je偶eli widoczny jest ruch oka zas艂oni臋tego w chwili jego ods艂aniania, czyli w momencie kiedy mo偶liwe staje si臋 obuoczne widzenie, w贸wczas mo偶na rozpozna膰 zez ukryty.

Krzy偶 Maddoxa do badania k膮ta zeza ukrytego podczas patrzenia w dal 
Ryc. 2. Krzy偶 Maddoxa do badania k膮ta zeza ukrytego podczas patrzenia w dal.
 

U chorego z zezem jawnym obserwuje si臋 ruch nastawczy oka niezas艂oni臋tego w chwili, kiedy drugie oko zostaje zakryte, tzn. w chwili, kiedy oko niezas艂oni臋te musi podj膮膰 fiksacj臋. Konieczne jest sprawdzenie symetrii i zakresu ruch贸w oczu, badanie refrakcji oczu (zob. Badanie wady wzroku 鈥 wady refrakcji) i wyr贸wnanie wady refrakcji (zob. Korekcja wad wzroku), badanie ostro艣ci wzroku w dal i z bliska, okre艣lenie wielko艣ci k膮ta zeza (zob. Badania ustawienia ga艂ek ocznych/k膮ta zeza [synoptofor, listwy pryzmatyczne]), stanu obuocznego widzenia, jak r贸wnie偶 badanie przedniego odcinka (zob. Badanie w lampie szczelinowej [biomikroskopie]) i dna oczu (zob. Wziernikowanie dna oka [oftalmoskopia]).

 

Skrzyd艂o Maddoxa do badania k膮ta zeza ukrytego podczas patrzenia do bli偶y 
Ryc. 3. Skrzyd艂o Maddoxa do badania k膮ta zeza ukrytego podczas patrzenia do bli偶y.

Jakie s膮 sposoby leczenia zeza?

Zez ukryty najcz臋艣ciej nie wymaga leczenia, o ile nie powoduje 偶adnych dolegliwo艣ci. Gdy tylko pojawiaj膮 si臋 b贸le oczu, b贸le g艂owy czy okresowe podw贸jne widzenie, konieczne s膮 okulary pryzmatyczne. Mo偶na r贸wnie偶 stosowa膰 toksyn臋 botulinow膮 A do odpowiednich mi臋艣ni, aby wywo艂a膰 zmniejszenie ich napi臋cia i uzyska膰 zmniejszenie ukrytego zeza. Du偶y zez ukryty mo偶e sta膰 si臋 zezem jawnym, kt贸remu stale towarzyszy podw贸jne widzenie. Ten tzw. ostry zez wymaga pilnego leczenia operacyjnego.

Leczenie zeza jawnego towarzysz膮cego trzeba rozpoczyna膰 od razu po wykryciu tej choroby. Dziecko powinno si臋 przyzwyczai膰 do sta艂ego noszenia okular贸w, leczenia niedowidzenia (zas艂anianie zdrowego oka, 膰wiczenia rehabilitacyjne; zob. Niedowidzenie).

Pewien odsetek dzieci z zezem towarzysz膮cym wymaga leczenia operacyjnego mi臋艣ni ga艂koruchowych, na przyk艂ad w przypadku zeza o du偶ym k膮cie, w zezie pionowym lub sko艣nym.

 

Chorych z zezem pora偶ennym powinien leczy膰 przyczynowo neurolog, neurochirurg, endokrynolog, internista lub chirurg szcz臋kowo-twarzowy, okulista natomiast pocz膮tkowo prowadzi leczenie zachowawcze (okulary pryzmatyczne, 膰wiczenia mi臋艣ni ga艂koruchowych). Leczenie operacyjne mo偶e by膰 podj臋te dopiero po up艂ywie 6鈥12 miesi臋cy od wyst膮pienia zeza pora偶ennego, je偶eli pora偶enie nie ust膮pi w tym czasie.

Operacje mi臋艣ni ga艂koruchowych polegaj膮 na wzmocnieniu lub os艂abieniu wybranych mi臋艣ni chorego oka lub obu oczu. Na przyk艂ad u chorego z zezem zbie偶nym wskazane jest os艂abienie mi臋艣nia prostego przy艣rodkowego oraz wzmocnienie mi臋艣nia prostego bocznegozezuj膮cego oka. Przed operacj膮 zeza towarzysz膮cego u m艂odzie偶y i doros艂ych (ze wskaza艅 estetycznych) konieczne jest wykonanie pr贸b z pryzmatem, gdy偶 grozi im wyst膮pienie pooperacyjnego podw贸jnego widzenia. Dlatego te偶 u tych pacjent贸w niekiedy mo偶liwe jest tylko zmniejszenie wielko艣ci k膮ta zeza.

Czy mo偶liwe jest ca艂kowite wyleczenie?

Je偶eli leczenie zeza rozpocz臋te jest wcze艣nie, zaraz po uwidocznieniu si臋 tej nieprawid艂owo艣ci i w mo偶liwie najm艂odszym wieku dziecka, ca艂kowite wyleczenie jest mo偶liwe. W tym celu konieczne jest 艂膮czenie kilku metod leczenia (odpowiednie okulary lub soczewki kontaktowe, leczenie niedowidzenia, operacja mi臋艣ni ga艂koruchowych) oraz dobra wsp贸艂praca opiekun贸w dziecka z lekarzem. Zar贸wno u dzieci, jak i u doros艂ych zez pora偶enny mo偶e si臋 cofn膮膰 wskutek zastosowania w艂a艣ciwego leczenia przyczynowego, ale tak偶e mo偶e pozosta膰. U takich chorych konieczne jest leczenie operacyjne mi臋艣ni ga艂koruchowych.

Co trzeba robi膰 po zako艅czeniu leczenia?

Konieczne s膮 okresowe kontrole okulistyczne.

Jak unikn膮膰 choroby?

Zapobieganie niekt贸rym postaciom zeza, a tak偶e jego wczesne leczenie, mo偶na rozpocz膮膰 po wykonaniu niezb臋dnych bada艅 profilaktycznych u ma艂ych dzieci. Nale偶y je przeprowadzi膰 w wieku niemowl臋cym 鈥 w 2.鈥4. i/lub 6.鈥7. roku 偶ycia 鈥 oraz gdy opiekunowie dziecka zauwa偶aj膮 jakiekolwiek niepokoj膮ce objawy. Wczesne badanie okulistyczne nale偶y koniecznie wykona膰 u dzieci urodzonych przedwcze艣nie (wcze艣niaki), u kt贸rych wady refrakcji i zez wyst臋puj膮 cz臋艣ciej ni偶 u dzieci urodzonych o czasie, oraz u dzieci pochodz膮cych z rodzin, u kt贸rych stwierdzono:

  • wady refrakcji,
  • zez,
  • niedowidzenie,
  • wrodzone choroby oczu.

FAQ - PYTANIA I ODPOWIEDZI


All right reserved by www.optyk.radom.pl